پروفسور گابریل پرینسیپ: حافظه چگونه کار می‌کند و چرا مغز شما اشتباه به خاطر می‌آورد؟

«تو چه کسی هستی؟» احتمالا این سوال را با توصیف ویژگی‌های شخصیتی، علائق و تجربیات زندگی‌تان پاسخ می‌دهید. اما اگر دیروز از شما همین سوال پرسیده می‌شد، شاید پاسخ کمی متفاوت بود. آیا این به معنای این است که امروز فرد خاصی هستید اما دیروز شخص دیگری؟ و فردا چه؟

به سرشتی لغزنده و تغییرشکل حافظه خوش آمدید. همانطور که پروفسور گابریله پرینسیپ در کتاب «چگونه حافظه کار می‌کند و چرا مغزتان در اشتباه می‌ماند» توضیح می‌دهد: «مجموعه‌ی ما» یا همان «شما»، ترکیبی است از اطلاعاتی که مغزتان در هر لحظه تصمیم می‌گیرد به شما بدهد، و این اطلاعات اغلب قابل اعتماد نیستند.

در طول این 12 درس جذاب، خواهید فهمید که چرا هر چیزی که در این زندگی تجربه می‌کنید، در واقع توهمی است. هیچ چیز جز تفسیر سیگنال‌هایی نیست که دریافت می‌کنید، و این تفسیرها پی‌درپی بازسازی می‌شوند. ممکن است این موضوع شبیه به داستانی علمی-تخیلی یا رمانی ترسناک به نظر برسد. اما انعطاف‌پذیری و حتی ناپایداری حافظه شما، تصادفی نیست. ششصد میلیون سال تکامل، حافظه‌ای بی‌نظیر برای انسان (Homo sapiens) به شما داده است. بله، ممکن است از اینکه نتوانید کلیدهای ماشینتان را به خاطر بسپارید متنفر باشید، اما درک خواهید کرد که هر یک از نگرانی‌های ظاهری درباره حافظه‌تان، جنبه‌ی جایگزینی دارد که به بقاء و رشد شما کمک می‌کند.

چگونه حافظه‌تان دروغ می‌گوید؟

بسیاری از ما تصور می‌کنیم مغزمان همانند دوربین‌های ویدیویی است که دقیقا آنچه در محیط می‌گذرد را ضبط می‌کند. آن «ویدیو» سپس با تاریخ و زمان برچسب‌گذاری می‌شود و در نقطه‌ای مشخص در مغز ذخیره می‌گردد تا هر زمان خواستید، بازخوانی و پخش شود. اما این مفهوم «ویدیو» اصلا شباهتی به حافظه واقعی ما ندارد. زندگی ما مجموعه‌ای است از تحریکات مداوم، که مغز ما آن‌ها را به داستانی پیوسته و قابل فهم تبدیل می‌کند. حافظه، و زندگی‌مان، ساخته‌ی قصه‌هایی است که مغزمان برایمان می‌سازد. به جای یک دستگاه ضبط، حافظه یک فرآیند است.

گاهی اوقات، حافظه‌های ما چیزهایی که به وضوح اتفاق افتاده است را نادیده می‌گیرند، خاطراتی را ارائه می‌دهند که با الحقایق قبلی ما هم‌خوانی ندارند، و یا حتی رویدادهایی را می‌سازند که هرگز اتفاق نیفتاده‌اند. چه علتی دارد که این مشکلات رخ می‌دهد و باعث می‌شود احساس ناامیدی کنیم؟

در «چگونه حافظه کار می‌کند و چرا مغزتان در اشتباه می‌ماند»، پروفسور پرینسیپ سه عامل اصلی را که باعث می‌شوند حافظه‌مان دچار «خطا» یا «اشتباه» شود، شرح می‌دهد:

• ما بیشتر اتفاقات اطرافمان را نمی‌بینیم. هر زمان رویدادی یا پدیده‌ای تجربه می‌کنیم، تقریبا تمام آنچه در داخل بدن‌مان یا در فواصل دور اتفاق می‌افتد، از دست می‌دهیم. حتی آنچه در مقابل دیدگان ماست را نیز به طور کامل نمی‌گیریم.
• فقط بخش کمی از چیزهایی که وارد حافظه‌مان می‌شود، نگه‌داری می‌شود. بیشتر آن‌ها فوراً محو می‌شوند یا تجزیه می‌شوند بعضی بلافاصله و بعضی بعداً. اما وقتیکه از حافظه حذف شوند، برای همیشه از بین می‌روند. حتی خاطراتی که باقی می‌مانند، برخی به سختی یا غيرممکن برای بازیابی هستند.
• وقتی خاطره‌ای را به یاد می‌آوریم، اطلاعات اصلی را دوباره بازیابی نمی‌کنیم، بلکه تکه‌هایی از باقی‌مانده‌ها را جمع‌آوری می‌کنیم و سعی می‌کنیم کلیت تجربه را بازسازی کنیم. همچنین، ممکن است تکه‌هایی را وارد خاطرات خود کنیم که هرگز جزئی از رویداد اولیه نبوده‌اند.

مسئله واقعی خاطرات دروغین

در حالی که دیدن ممکن است به معنای باور کردن باشد، اما دیدن می‌تواند حتی در مخیله‌ ما ساخته شده باشد. احتمالا این پدیده را بارها تجربه کرده‌اید.

برای مثال، فرض کنید آخرین بار که موبایل‌تان را گم کرده‌اید. می‌بینید که دقیقا روی میزتان است، جایی که مطمئنید قرارش داده‌اید، در حالی که هیچ خاطره‌ای از اینکه یک ساعت قبل آن را روی تخت انداخته‌اید، ندارید. در این نمونه روزمره، موبایل را برمی‌دارید و کارتان را ادامه می‌دهید. اما خاطرات ساخته‌شده، سرکوب‌شده یا دروغین، می‌توانند بسیار خطرناک و زندگی‌ساز باشند. در واقع، خطای تشخیص شهود و شاهدان، مهم‌ترین علت بی‌گناهی نادرست متهمان است که توسط آزمایش DNA رد می‌شود.

افراد بزرگسال و کودک می‌توانند خاطرات نادرست بسازند، به ویژه زمانی که تحت فشار قرار می‌گیرند تا نتیجه خاصی بگیرند. این فشار ممکن است توسط والدین، یا توسط کارآگاهی باشد که حق دارد به فرد مورد بازجویی دروغ بگوید. در «چگونه حافظه کار می‌کند و چرا مغزتان در اشتباه می‌ماند»، درباره مواردی مانند:

• کیس معروف معلم پیش‌دبستانی، مارجری کلی میشلز. پس از پنج سال حبس به اتهام کودک‌آزاری، پرونده‌اش با توجه به اظهارات طفلانی که تحت بازجویی قرار گرفته بودند، لغو شد، زیرا فرض بر این بود که اتهامات پس از سوالات بی‌وقفه پلیس‌ها ساخته شده است.
• ماجرای لایلا و خرگوش. بر اساس تحقیقات پروفسور پرینسیپ، اثر باورهای والدین بر نحوه سوال‌پرسیدن از کودکان و تأثیر آن بر خاطراتشان بررسی می‌شود. درباره لایلا، کودک چهار ساله، که داستان خرگوشی در مدرسه‌اش را تعریف می‌کرد، در حالی که این داستان کاملاً نادرست بود.
• ماجرای مارتیو تانکلف، نوجوانی که والدینش در خانه‌شان به شدت زخمی شدند. به دلایل مختلفی، که در این دوره یاد می‌گیرید، مارتیو اعتراف کرد که مرتکب جرمی نشده و ۱۷ سال زندان گذراند تا برائت پیدا کرد.

جنبه معکوس مشکلات حافظه‌مان

مغز ما از همان نوع سلول‌هایی ساخته شده است که سیستم‌های عصبی ساده اولیه حدود 600 میلیون سال پیش را تشکیل می‌دادند نورون‌ها. در طول این سال‌ها، تکامل تغییر چندانی در ساختار نورون‌ها ایجاد نکرده است. آنچه تغییر یافته، مغز انسان Homo sapiens است که 86 میلیارد نورون دارد. هر کدام از این نورون‌ها تقریباً با 5000 نورون دیگر ارتباط دارد. این شبکه‌ی بسیار پیچیده از 430 تریلیون اتصال است که رفتارهای پیچیده انسان، از جمله حافظه، را پشتیبانی می‌کند.

در «چگونه حافظه کار می‌کند و چرا مغزتان در اشتباه می‌ماند»، خواهید آموخت که هر یک از «مشکلات» حافظه‌مان در واقع راهی است برای بقاء و حل مسائل پیچیده بشری. برای مثال:

• فراموشی باعث می‌شود شناخت‌مان کارآمد و منظم باشد. یکی از مهم‌ترین وظایف حافظه، کمک به درک حال و آینده است. به خاطر سپردن هر جزئیات تجربه‌ها، جلوی توانایی تعمیم و تطابق با وضعیت‌های جدید را می‌گیرد.
• فراموشی سلامت روانی و حس هویت ما را حفظ می‌کند. اکثر افراد به طور انتخابی خاطرات منفی را فراموش می‌کنند. این تمرکز بر جنبه‌های مثبت، مفهوم قوی‌ای از خودمان و توانایی‌های آینده‌مان می‌سازد.
• فراموشی، خلاقیت را تقویت می‌کند. این فرآیند، فضای لازم برای شکل‌گیری خاطرات جدید را فراهم می‌آورد. اگر هر جزئیات را در حافظه‌مان نگه می‌داشتیم، توانایی «تفکر خارج از چهارچوب» که برای رشد فردی و پیشرفت جامعه حیاتی است، مختل می‌شد.

حتی اگر در زمان‌هایی از حافظه‌تان ناامید شوید، همین قابلیت تغییرپذیری است که بشر بودن‌مان را ممکن ساخته است. اگر حافظه‌های ما همه جزئیات واقعیت اطرافمان را ثبت و پخش می‌کرد، مغزمان به اندازه‌ای بزرگ می‌شد که نمی توانست بر سر جمع و غذا کنار میز بنشیند. با «چگونه حافظه کار می‌کند و چرا مغزتان در اشتباه می‌ماند»، ارزش بیشتری برای آنچه دارید و آنچه گاهی فراموش می‌کنید، قائل خواهید شد و به درک عمیق‌تری از خودتان خواهید رسید.