مورخ به سینما می‌رود: روم باستان با پروفسور گرگوری اس. آلدرت

وقتی اکثر ما به دنیای رم باستان فکر می‌کنیم، به پژوهش‌های تاریخ‌نگاران پرتلاش یا کشفیات باستان‌شناسان صبور فکر نمی‌کنیم. اولین چیزی که در ذهنمان خطور می‌کند، تصاویری است که در فیلم‌ها دیده‌ایم.

از حماسه‌های شمشیر و صندل دهه 1950 تا ظهور دوباره داستان‌های خشن‌تر در قرن بیست و یکم، سینما قدرت غیرقابل انکاری بر درک فرهنگی ما از روم باستان اعمال کرده است. شمایل‌نگاری همیشه در ذهن ما تازه است: نبردهای گلادیاتوری و مسابقات ارابه‌رانی، بردگان سرکش و امپراتورهای شرور، بناهای عمومی باشکوه و لباس‌های سفید توگا. اما صرفاً به این دلیل که این مناظر و سایر مناظر در فیلم‌ها محبوب هستند، به این معنی نیست که همیشه باید آنها را به عنوان واقعیت تاریخی در نظر گرفت.

یک مورخ برنده جایزه درباره فیلم‌هایی مانند بن هور، اسپارتاکوس، گلادیاتور یا حتی طنزی مانند زندگی برایان از مجموعه مانتی پایتون چه فکری خواهد کرد؟ این فیلم‌ها و فیلم‌های دیگر چگونه برداشت‌های رایج ما از تاریخ روم باستان را شکل داده‌اند - و از چه جهاتی ما را به بیراهه کشانده‌اند؟ و چرا، با وجود شکست‌های گاه به گاه در گیشه، فیلم‌هایی که در روم باستان اتفاق می‌افتند، هنوز هم قدرت جذب ما را دارند و هر یک از ما را به علاقه‌مندان به تاریخ سینما تبدیل می‌کنند؟

در دوره  «مورخ به سینما می‌رود: روم باستان»، پروفسور گرگوری اس. آلدرت با استفاده از دانش غنی خود، نگاهی اجمالی به فیلم‌های بزرگی که نقش روم باستان را در فرهنگ عامه و حافظه شکل داده‌اند، به شما ارائه می‌دهد. این 12 درس، که مملو از بینش‌هایی در مورد تاریخ و فیلمسازی است، شما را در شکوه و عظمت (و گاهی اوقات، حماقت) فیلم‌های کلاسیک و معاصر غرق می‌کند که بیش از 50 سال از استعدادهای سینمایی، از جمله کارگردانانی مانند استنلی کوبریک، فدریکو فلینی و ریدلی اسکات و بازیگرانی مانند چارلتون هستون، رکس هریسون، الیزابت تیلور، پاتریک استوارت و راسل کرو را به نمایش می‌گذارند. شما به بررسی تصاویر زندگی روم باستان بر روی پرده بزرگ و کوچک سینما خواهید پرداخت؛ یاد خواهید گرفت که چگونه در برخی از خیره‌کننده‌ترین نمایش‌های هالیوود، واقعیت را از داستان جدا کنید؛ و قدردانی خود را از فیلم‌هایی که وقتی به درستی ساخته می‌شوند، ماشین‌های زمان هیجان‌انگیزی به گذشته هستند، عمیق‌تر خواهید کرد.

بررسی فیلم‌ها و سریال‌های شاخص

پروفسور آلدرت برای کتاب «یک مورخ به سینما می‌رود: روم باستان»، 13 فیلم از فیلم‌هایی را گردآوری کرده است که به نظر او و بسیاری دیگر از علاقه‌مندان به سینما، مهم‌ترین فیلم‌های ساخته شده در روم باستان هستند. این‌ها فیلم‌هایی هستند که ما به خاطر اجراها، لباس‌ها و طراحی صحنه‌هایشان و نحوه تأثیرگذاری‌شان بر فیلم‌های ساخته شده پس از خود به یاد می‌آوریم. تعدادی از ویژگی‌هایی که بررسی خواهید کرد عبارتند از:

• Quo Vadis: این فیلم مشهور 1951، با بازی پیتر اوستینوف در نقش امپراتور نرو و دبرا کر در نقش دختر مسیحی با اخلاق، مسیر موفق و سودآوری برای ساخت فیلم‌هایی درباره دوران کلاسیک و جهان مسیحیت اولیه را هموار کرد و جرقه‌ای در فرهنگ عامه برای فیلم‌های شمشیری و شنیدنی زد.
• I, Claudius: بر اساس دو رمان رابرت گریس، این مینی‌سریال BBC زندگی‌های خصوصی سلسله جولیو-کلودیایی را روایت می‌کند؛ از امپراتوران کلودیوس، کالیگولا و تیبریوس. این مجموعه توجه گروه دیگری از تماشاگران را جلب کرد: کسانی که شیفته خاندان سلطنتی انگلیس بودند.
• Fellini Satyricon: فیلم تجربی کارگردان ایتالیایی فدریکو فلینی، بر اساس رمان باستانی ستیری‌ کن پترونیوس، نمادی از انقلابات سینمایی و اجتماعی دهه 60 بود که اثری بی‌نظیر در این روایت استوار ساخت درباره یک مرد جوان لذت‌جویی در رم باستان.
• Gladiator: در اصل نسخه‌ای بازسازی شده از فیلمی مربوط به 1964، «سقوط امپراتوری روم»، فیلم شاخص ریدلی اسکات در سال 2000، پیروزی تجاری و فرهنگی بزرگی بود که جایزه اسکار گرفت، شعارهای ماندگاری خلق کرد و موجی از اپیک‌های شمشیری و شنیدنی در دهه بعد ایجاد کرد، از جمله «تروی» و «300».

ممکن است برخی از این فیلم‌ها را قبلاً دوست داشته باشید، یا درباره برخی فقط شنیده باشید. اما همه این‌ها برای درک کامل رابطه پیچیده بین دنیای رم باستان و دنیای سینما ضروری هستند.

مرز میان حقیقت و خیال را طی کنید

پروفسور آلدرت، محققی که تمام دوران حرفه‌ای خود را صرف مطالعه تاریخ جهان روم باستان (از زره‌های باستانی گرفته تا زندگی روزمره) کرده است، صحت و سقم حقایق تاریخی جهان روم باستان را که در این فیلم‌ها به تصویر کشیده شده است، آشکار می‌کند. وقتی ظاهراً فیلمسازان جنبه‌های خاصی از تاریخ را اشتباه فهمیده‌اند، پروفسور آلدرت دریچه‌ای به چگونگی و چرایی تصمیم‌گیری‌های خاص سازندگان و عبور از مرز باریک بین حقیقت و سرگرمی ارائه می‌دهد. به عنوان مثال، متوجه خواهید شد که:

• نبرد دریایی بن‌هر، هرچند تصویر نسبتاً معقولی از جنگ‌های دریایی رم باستان است، اما پاروهای کشتی‌های جنگی به عنوان بردگان نشان داده شده است (در حالی که این طور نبود) و کشته شدن آن‌ها به عنوان مجازات (که نبود) نشان داده شده است؛
• اسپارتاکوس، در متن، میراث تاریخی شخصیت او را نادرست نشان می‌دهد، در حالی که قیام او در واقع پایان مخالفت عمومی با نهاد بردگی بود؛
• «من، کلودیوس» شخصیت لیویا را به عنوان یک قاتل دسته جمعی به تصویر می‌کشد که چندین عضو خانواده خود را می‌کشد تا راه را برای پسرش، تیبریوس، هموار کند - تصوری که احتمالاً نادرستی آن ثابت شده است و می‌توان ریشه آن را به یک مورخ باستانی خاص، کاسیوس دیو، رساند.
• در فیلم Gladiator، از اصطلاح معروف «شست پایین» برای نشان دادن این که گلادیاتور شکست‌خورده باید کشته شود، استفاده شده، اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که این حرکت احتمالاً به منظور درخواست توقف جنگ و رها کردن دشمن بوده است؛
• در «Rome» ساخته HBO، بسیاری از موارد مربوط به زندگی روزمره رم باستان به درستی تصویر شده است، از جمله اینکه دین در رم چه جایگاهی دارد و چگونه افراد در درجات ایمان متفاوت هستند؛ و
• «Fellini Satyricon»، با اینکه بخش‌هایی سوررئال دارد، صحیح‌ترین مراسم عروسی را ارائه می‌دهد، جایی که عروس با حجاب نارنجی است و مهمانان به زوج نخود پرتاب می‌کنند و «feliciter» را برای تبریک می‌خوانند.

نقش‌آفرینی در پشت صحنه فیلم‌های کلاسیک

این درس ها، علاوه بر نگاهی افشاگرانه به تاریخ باستان، هنر و صنعت فیلمسازی با بودجه‌های کلان را نیز بررسی می‌کنند. «یک مورخ به سینما می‌رود: روم باستان» شما را به پشت صحنه می‌برد تا نشان دهد که چگونه فیلم‌های نمادین می‌توانند به دلایل مختلفی، از اختلافات بین کارگردانان و بازیگران گرفته تا بودجه‌های خارج از کنترل، ساخته یا نابود شوند.

برای نمونه، متوجه خواهید شد که:

• فیلم‌های حماسی اولیه مانند بن هور نمی‌توانستند به جلوه‌های ویژه کامپیوتری تکیه کنند و بنابراین مجبور بودند ماکت‌های چشمگیر و در اندازه کامل از مکان‌های روم باستان مانند فوروم یا سیرکوس ماکسیموس بسازند؛
• سقوط امپراتوری روم بمب واقعی گیشه بود که ژانر شمشیر و صندل را برای دهه‌ها نابود کرد (نه کلئوپاترا، آنطور که عموم مردم باور داشتند)؛ و
• اختلافات خلاقانه بین یک مشاور تاریخی و تهیه‌کنندگان گلادیاتور، نشان دهنده نحوه‌ای است که فیلمسازان به خاطر درام، دقت تاریخی را کنار می‌گذارند.

پروفسور آلدرت همچنین بر پیوندهای عمیق بین این فیلم‌ها و فرهنگ تاریخی گسترده‌تری که برای اولین بار در آن ظاهر شدند، تأکید می‌کند. برای مثال، فیلم «کو وادیس» که تنها چند سال پس از پایان جنگ جهانی دوم ساخته شد، به طور قابل توجهی رومی‌ها را به عنوان تصویر آینه‌ای نازی‌ها به تصویر می‌کشد. و فیلم «اسپارتاکوس»، علیرغم پیام آزادی‌اش، هدف گروه‌های محافظه‌کار و مذهبی دوران مک‌کارتی قرار گرفت که آن را به دلیل ضدآمریکایی بودن محکوم کردند.

راهنمای آینده‌سازی سینماهای بزرگ

طبیعتاً، پایان این مجموعه جذاب نشان نمی‌دهد که دیگر چیزی باقی نمانده است. تاریخ رم همچنان الهام‌بخش تصاویر سینمایی نو است و «تاریخدان به سینما می‌رود: رم باستان» راهنمایی است که دنیای‌های، تم‌ها، و طرح‌های «نان و بازی» را که فرهنگ عمومی نمی‌تواند رهایشان کند، بررسی می‌کند.

در میان آنچه پروفسور آدلریت ارائه می‌دهد، هیجان‌زده می‌شوید که فیلم‌های آینده چگونه دنیای باستان را به تصویر خواهند کشید و کنجکاوید بدانید این آثار ابتکاری چه چیزی درباره گذشته و زمانه‌ای که ساخته می‌شوند، فاش خواهند کرد.