چهارراه تمدن ها: تاریخ آسیای مرکزی با پروفسور Eren Tasar

بررسی دوره

در قلب پهناور اوراسیا، منطقه ای وسیع و پررمز و راز به نام آسیای مرکزی قرار دارد. سرزمینی که روزگاری مسیر تاریخی جاده ابریشم را در بر می گرفت، شاهد حرکت های عظیم مردمان مختلف در طول تاریخ بود و همواره صحنه رقابت و کشمکش امپراتوری هایی همچون پارسیان، مغول ها و روس های تزاری بوده است. این منطقه، با چشم اندازهای باشکوه، آب وهوای متغیر و فرهنگی غنی و متنوع، همواره نقشی تعیین کننده در تاریخ ایفا کرده است.

هرچند امپراتوری های همجوار آسیای مرکزی به شهرت بیشتری دست یافته اند، اما اقوام این سرزمین تأثیری عمیق و گسترده بر تمدن های پیرامونی خود داشته اند. اقوامی همچون سکاها، عشایر خیونگنو در مغولستان، سغدیان، ترک تباران و بسیاری دیگر، در بیابان های سوزان، کوه های مرتفع و استپ های گسترده ای که امروزه کشورهای ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ترکستان شرقی را تشکیل می دهند، شکوفا شدند.

در طول بیش از دو هزار سال، قدرت های بزرگ اوراسیا همواره در پی نفوذ و تسلط بر این سرزمین محصور در خشکی بوده اند؛ منطقه ای که در آن، تمدن های متعددی ظهور و سقوط کرده اند. این تعامل پیچیده میان فرهنگ ها، داستانی باشکوه از تاریخ را رقم زده است؛ جایی که شرق و غرب، شمال و جنوب به هم می رسند.

دوره ی «چهارراه تمدن ها: تاریخ آسیای مرکزی» شما را به سفری فراموش نشدنی در اعماق تاریخ این سرزمین شگفت انگیز می برد. با تدریس پروفسور ارن تسار از دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل، طی 24 درس آموزشی، به کاوشی جامع مناظر خیره کننده، فرهنگ های بیابان نشین و استپ گرد، شهرهای پرشکوه و فتوحات حماسی این منطقه خواهید پرداخت.

در این مسیر، با نخستین امپراتوری های استپی آشنا می شوید، خاستگاه و شکوفایی فرهنگ ترک تباران را بررسی می کنید و تأثیر ادغام باورهای گوناگون در شکل گیری نوعی از اسلامِ چندفرهنگی و متکثر را می کاوید. همچنین، ردپای حکومت های روسی، چینی و شوروی را دنبال خواهید کرد و تأثیرات عمیق آن ها را بر کشورهای امروزی منطقه خواهید شناخت. این دوره، دریچه ای به روی دنیایی از تعاملات فرهنگی، اجتماعی و تاریخی می گشاید که آسیای مرکزی را به یکی از مهم ترین نقاط تلاقی تمدن ها بدل کرده است.

کشف تمدنی شگفت انگیز

در این دوره ی جذاب، نگاهی عمیق به تاریخ پرفرازونشیب مردمان آسیای مرکزی خواهید داشت و با جنبه های متمایز زندگی آن ها، سنت ها و سهم برجسته شان در تکامل تمدن بشری آشنا خواهید شد. از جمله موضوعات برجسته ی این دوره:

• میراث هنری بی نظیر: فرهنگ های آسیای مرکزی آثار هنری خیره کننده ای را پدید آورده اند؛ از گنجینه های طلایی کشف شده در آرامگاه باستانی «ایسیک» قزاقستان و «گنجینه ی باختری»، تا نقاشی های خارق العاده ی کاخ افراسیاب در سغد و بناهای باشکوه تیموری در سمرقند.
• تنوع بی نظیر دینی: برای بیش از هزار سال، آسیای مرکزی یکی از متنوع ترین مناطق مذهبی جهان بود؛ جایی که زرتشتیان، بوداییان، یهودیان، مسیحیان نستوری، مانی پرستان و مسلمانان در کنار یکدیگر زندگی کرده و با سنت های بومی ادغام شدند.
• اندیشمندان برجسته ی تاریخ: برخی از بزرگ ترین متفکران تاریخ از این منطقه برخاسته اند؛ از جمله فیلسوف ابونصر فارابی، پزشک و دانشمند نامدار ابن سینا (Avicenna)، ابوریحان بیرونی، که پدر علم انسان شناسی محسوب می شود، و محمد خوارزمی، بنیان گذار علم جبر.
• پیشگامان تمدن اسلامی: تا قرن نهم میلادی، آسیای مرکزی به یکی از مراکز اصلی تمدن اسلامی بدل شد و شهر بخارا در جاده ی ابریشم، به ثروت و شکوهی هم سطح بغداد دست یافت.
• نقش در تاریخ مدرن: در دوران معاصر، این منطقه بخشی از بلوک شوروی بود؛ جایی که نخستین ماهواره ی ساخت بشر، اسپوتنیک 1، در سال 1957 از قزاقستان به فضا پرتاب شد و در دهه ی 1960، نخستین مرد و زن جهان از همین منطقه به فضا سفر کردند.

منطقه ای افسانه ای با تاریخی پرشکوه

دانش گسترده، تجربیات ارزشمند و بینش عمیق پروفسور تسار، در کنار تصاویر جذاب، نقشه ها، نمودارها و آثار هنری تاریخی، این دوره را به تجربه ای غنی و منحصر به فرد تبدیل کرده است.

شما در این سفر تاریخی، با جنبه های گوناگونی از تمدن آسیای مرکزی آشنا خواهید شد، از جمله:

• اقوام تأثیرگذار منطقه: از سکاهای جنگاور و مقبره های باشکوهشان گرفته، تا سغدیان به عنوان تجار پرنفوذ جاده ی ابریشم، و امپراتوری های مانوی اویغورها، یهودیان خزر، بوداییان زونگار و حکومت تیمور لنگ.
• سنت های استپی: سبک زندگی منحصر به فرد کوچ نشینان آسیای مرکزی را خواهید شناخت؛ از شیوه ی اهلی سازی اسب و آداب مذهبی گرفته، تا مقبره های باشکوه، هنر انتزاعی حیوانی و چادرهای مجللی که با ابریشم، خز، فرش های فاخر و اشیای نفیس تزئین می شدند.
• فتوحات قدرت های بزرگ: از امپراتوری هخامنشی ایران و لشکرکشی به سکاها، تا سلسله ی هان چین، خلفای عباسی و اموی، امپراتوری قراخانی، و حملات سهمگین مغولان.
• شکوفایی فرهنگ اسلامی: بررسی جایگاه تصوف در منطقه، حمایت از علوم و هنرها در دوران سامانیان، تیموریان و شیبانیان، و بناهای خیره کننده ی مدارس، مساجد و مقابر در خوارزم، بخارا و سمرقند.
• دوران سلطه ی روسیه و شوروی: پیگیری روند اشغال آسیای مرکزی توسط امپراتوری روسیه، تحولات اقتصادی و اجتماعی دوران استعمار تزاری، تأثیرات ویرانگر سیاست های شوروی و شرایط کشورهای تازه استقلال یافته ی منطقه.

پیوند شرق و غرب

علاوه بر تحلیل های تاریخی و فرهنگی، پروفسور تسار تجربیات شخصی خود را نیز در این دوره گنجانده است. او از سنت های خانوادگی، ازدواج ها و زندگی در دوران شوروی می گوید، غذاهای محلی همچون «اُش» را معرفی می کند و آثار بزرگان ادبی منطقه، مانند «علی شیر نوایی» و «آبای» را بررسی می نماید.

دوره ی «چهارراه تمدن ها: تاریخ آسیای مرکزی»، دریچه ای تازه به سوی سرزمینی ناشناخته اما تأثیرگذار می گشاید؛ منطقه ای که نقشی بنیادین در شکل گیری تمدن های جهان از شرق دور تا مرزهای اروپا داشته است.

درس ها

آسیای مرکزی: چشم اندازی از سرزمین

سفر خود را با مروری جغرافیایی بر آسیای مرکزی آغاز کنید، سرزمینی که با اقلیم های متنوع و گاه متضاد از رشته کوه های سر به فلک کشیده گرفته تا رودخانه های پرآب، بیابان های پهناور و استپ های حاصلخیز شناخته می شود. در این منطقه، دو گونه تمدن شکل گرفت: جوامع کوچ نشین بیابان و استپ و کشاورزان ساکن در کنار رودها و واحه ها. با شیوه های زندگی این اقوام و تعاملات تاریخی آن ها آشنا شوید.

فرهنگ کوچ نشینی و سکاها

سکاها از نخستین اقوامی بودند که بخش های وسیعی از آسیای مرکزی را تحت سلطه خود درآوردند. به سبک زندگی کوچ نشینی آن ها بپردازید و آثار به جا مانده از گورهای باستانی شان را بررسی کنید، گورهایی که به دلیل اشیای نفیس و هنری و همچنین قربانی های انسانی، شهرت دارند. تعاملات آن ها با جوامع یکجانشین و امپراتوری ایران را تحلیل کرده و یافته های باستان شناسی شگفت انگیزی را مرور کنید که برخی از روایت های هرودوت درباره سکاها را، که در قرن چهارم پیش از میلاد ثبت شده اند، تأیید می کنند.

امپراتوری های اولیه در استپ

تاریخ استپ های اوراسیا به تأثیر متقابل میان قبایل کوچ نشین در قلب این سرزمین و تمدن های یکجانشین در پیرامون آن ها شکل گرفت. حملات امپراتوری هخامنشی، پادشاهی یونانی-باختری، امپراتوری کوشانی و دودمان هان چین به استپ ها را دنبال کنید و ببینید چگونه این تعاملات، موجب شکل گیری آمیزه ای خارق العاده از فرهنگ ها، ایده ها و زبان ها شد.

سرزمین سغد و گذرگاه فرهنگی

مذهب، یکی از مهم ترین عوامل پیوند فرهنگی در آسیای مرکزی اولیه بود. تأثیر آیین زرتشتی و نقش بودیسم در توسعه تجارت های دوردست را بررسی کنید. اهمیت سغد، یکی از ایالت های مهم ایران باستان، را در مسیر جاده ابریشم درک کنید. همچنین، با پذیرش مسیحیت نسطوری توسط این تمدن آشنا شوید و ببینید که چگونه این مذهب از طریق سغدیان به آسیای مرکزی و چین راه یافت.

شیونگ نو و تنش های آنان با چین

شیونگ نوهای مغولستان یکی از نخستین کنفدراسیون های کوچ نشینی بودند که به یک امپراتوری تبدیل شدند. شکست سلسله هان چین به دست شیونگ نوها و در نهایت سلطه ی هان بر این کوچ نشینان را دنبال کنید. به نقش کلیدی کالاهای لوکس در سیاست های شیونگ نوها، ظرافت هنری در هنر حیوانی کوچ نشینان و باورها و آیین های مذهبی اصلی آن ها بپردازید.

ظهور امپراتوری های ترک

خاستگاه اقوام ترک و ظهور خاقانات ترک در قرن ششم را بررسی کنید، امپراتوری ای که برای نخستین بار اروپا را به چین پیوند داد. پس از سقوط خاقانات ترک، امپراتوری دیگری از ترک ها به نام خاقانات اویغور سربرآورد. درک کنید که چگونه آیین مانوی تحت حاکمیت اویغورها گسترش یافت و آنان چگونه شهرهای باشکوهی بنا کردند.

خزرها و خاقانات آنان

خاقانات خزر به دلیل پذیرش یهودیت و تشکیل یک دولت یهودی در خارج از خاورمیانه، پدیده ای منحصربه فرد بود. با پیشینه ی خزرها، چگونگی پذیرش یهودیت و نقش این مذهب در سیاست های آنان آشنا شوید. فرهنگ خاص و سیستم حکومتی دوگانه ی آن ها را بررسی کنید و ببینید که چگونه این دولت قدرتمند برای نزدیک به سه قرن، بخش های مرکزی استپ را تحت سلطه ی خود داشت.

ورود اسلام به آسیای مرکزی

ورود اسلام به آسیای مرکزی، این منطقه و ساکنان آن را به طور بنیادین دگرگون ساخت. چهار مرحله ی گسترش اسلام در استپ های اوراسیا در سده های هفتم و هشتم میلادی را مطالعه کنید و ببینید که چگونه یک تمدن اسلامی جهانی، با ترکیب عناصر فرهنگی جوامع کوچ نشین و یکجانشین، شکل گرفت. همچنین، تاریخ حکومت عباسیان بر این منطقه را دنبال کنید.

عصر دانشمندان همه‌ چیزدان

دودمان سامانیان، همانند عباسیان، از علما و هنرمندان حمایت کردند و پایتخت بزرگشان، بخارا، را به مرکز علمی تبدیل کردند که با بغداد رقابت می کرد. در این فضا، به بررسی ذهن های برجسته ای همچون ابوعلی سینا، پدر پزشکی نوین، فیلسوف رؤیاپرداز الفارابی و "اولین انسان شناس" ابوریحان بیرونی بپردازید.

ظهور مغول ها

به عنوان پیشگامان مغول های مشهور، به بررسی چگونگی کمک امپراتوری قراختائیان در شکل گیری یک تمدن و زندگی علمی ترکی-فارسی بپردازید. سپس فتوحات حماسی مغول ها را دنبال کنید که یکی از بزرگ ترین امپراتوری های تاریخ را ایجاد کردند. درک کنید که چگونه مغول ها با وجود خشونت و بی رحمی شان، میراث امپراتوری های ترکی-فارسی پیش از خود را ادامه دادند.

تیمورلنگ، شمشیر اسلام

سفر خود را از زندگی شگفت انگیز فاتح قرن چهاردهم، تیمور یا تیمورلنگ، آغاز کنید که میراثش هنوز در آسیای مرکزی باقی است. به بررسی زیرکی سیاسی و بنیان گذاری امپراتوری اش، بی رحمی هایش به عنوان یک فرمانده نظامی و حمایت هایش از هنر، که منجر به شکوفایی فرهنگی و بناهای معماری باشکوه در پایتختش، سمرقند، شد، بپردازید.

اسلام و تصوف در آسیای مرکزی

به فرهنگ تصوف، شاخه ای عرفانی از اسلام، که پیروانش به دنبال اتحاد مستقیم با خدا هستند، پرداخته و چگونگی ریشه دواندن تصوف در آسیای مرکزی، که همچنان در آن منطقه تاثیرگذار است، را بررسی کنید. همچنین به نقش کلیدی استادان صوفی در زندگی مذهبی و زیارتگاه حضرت خواجه احمد یسوی و کوه مقدس تخت سلیمان توجه کنید.

رنسانس تیموری

در دو قرن پس از مرگ تیمور در 1405، شاهد شکوفایی فرهنگی در آسیای مرکزی خواهید بود. تحت حکومت تیموریان و جانشینانشان، شیوخ شیبانی، رشد فرهنگ اسلامی پیچیده ای را خواهید دید که در پرورش مدارس علمیه (مدارس عالی) و حمایت وسیع از هنرها و علوم منعطف بود. همچنین مشاهده خواهید کرد که چگونه استادان صوفی به طور چشمگیری بر سیاست تأثیر گذاشتند.

دولت های جدید و کنفدراسیون ها

در قرون هفدهم و هجدهم، آسیای مرکزی شاهد شکل گیری دولت ها و کنفدراسیون های مختلف از شرق تا غرب بود. در ترکستان شرقی، به ظهور دولت صوفی آلتیشهر در جنوب، خان نشین بودایی زونگار در شمال، و شکوفایی هنرها بپردازید. در غرب، شاهد شکل گیری خان نشین قزاقستان و فرهنگ های پویا در شهرهای بخارا، خیو و کوکان خواهید بود.

بخارا و مدارس علمیه

به تاریخ و افسانه های شهر-دولت بخارا پرداخته و مشاهده کنید که چگونه این شهر به یکی از مراکز علمی پیشرو در جهان اسلام و یک ایستگاه مهم در جاده ابریشم تبدیل شد. بررسی کنید که چگونه بخارا تحت سلطنت شیبانیان به اهمیت رسید و آثار معماری عظیم از خود به جای گذاشت. به فرهنگ مدارس علمیه، که دانش آموختگان و طلاب را از سوریه تا سیبری جذب می کردند، بپردازید.

فتح آسیای مرکزی توسط روسیه

ریشه های دولت روسیه و امپراتوری روسیه را کشف کنید که در نهایت مردمان کوچ نشین استپ ها را در خود گنجاند. عواملی را که منجر به کمپین های قرن نوزدهمی امپراتوری روسیه برای کنترل استپ ها شد، درک کنید. شاهد ساخت دژها و خطوط تأمین توسط روس ها باشید که منجر به فتح های آنان در مناطق کوکان، بخارا، خیو و سرزمین های ترکمن در دهه های 1860 تا 1880 شد و آسیای مرکزی را به امپراتوری روسیه ملحق کرد.

ترکستان مستعمره و تاشکند

آسیای مرکزی تحت حکومت روسیه از الگوی امپراتوری های استعمارگر اروپایی پیروی کرد. در ترکستان، مشاهده کنید که چگونه مقامات روسی برای کنترل بهتر جمعیت های تحت استعمار خود، از آن ها تحقیق کردند و سیستم های حقوقی خاص استعمارگرانه ای ایجاد کردند. در تاشکند، تقسیم شهر به مناطق اروپایی و بومی و شرایط سخت ناشی از شهری شدن و حاکمیت سرکوبگر روس ها را ببینید.

پنبه، استعمار و شورش

اقدامات رژیم تزار را برای سودآور کردن آسیای مرکزی بررسی کنید. مشاهده کنید که چگونه صنعت پنبه عظیم روسی که استپ ها را با مهاجران روسی پر کرده بود، مشکلات بزرگی برای مردم آسیای مرکزی ایجاد کرد، در حالی که در عین حال بیان هنری ضد استعماری را تقویت کرد. وقایع شورش عظیمی که دوران استعمار تزار در آسیای مرکزی را پایان داد، را به خاطر بیاورید.

انقلاب، مدرنیزاسیون و قحطی

به حوادث انقلاب روسیه در سال 1917 و ایدئولوژی و تاکتیک های بلشویک ها که برای جذاب کردن حکومت کمونیستی طراحی شده بودند، پرداخته و شاهد تقسیم آسیای مرکزی به پنج جمهوری نیمه مستقل خواهید بود. در این دوره، کشاورزی جمعی، مکانیزه کردن صنایع و سرکوب فرهنگ اسلامی در سطح وسیعی مشاهده می شود. همچنین، تأثیرات سیاست های شوروی که منجر به قحطی های وحشتناک و مرگ و میر گسترده شد را بررسی کنید.

استالین، جنگ و هویت های جدید

دوران معروف به ترور بزرگ را دوباره مرور کنید که در آن استالین اولین نسل از کمونیست های شوروی در آسیای مرکزی را از بین برد، از جمله اعدام ها و تبعیدهای روشنفکران، شخصیت های سیاسی و اقوام مختلف. به بررسی چگونگی شکل گیری هویت شوروی برای آسیای مرکزی در پی جنگ جهانی دوم، با وجود رنج های گسترده و سختی ها بپردازید.

زندگی در آسیای مرکزی شوروی

دوره میانه دهه 1950 تا 1980 ها در بسیاری از جهات عصر طلایی تاریخ مدرن آسیای مرکزی بود. پس از جنگ جهانی دوم، شاهد رشد صنعتی و اقتصادی قابل توجه در منطقه، همچنین پیشرفت هایی در رسانه ها و آموزش و آزادی های مذهبی خواهید بود. همچنین، به ظهور فرهنگ شوروی آسیای مرکزی و فرصت های جدیدی که برای میلیون ها نفر ایجاد شد، توجه کنید.

رونق و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی

با رکود اقتصادی شوروی در دهه 1970، شاهد رشد اقتصادی شتابان آسیای مرکزی خواهید بود. رشد صنعتی و شهری در منطقه، و بهبود چشمگیر استانداردهای زندگی نیز مشاهده می شود. همچنین، فساد حکومتی گسترده در آسیای مرکزی و احساسات ملی گرایانه فزاینده و عواملی که به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی منجر شد، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

اویغورها و ترکستان شرقی

ادعای چین مبنی بر اینکه منطقه شین جیانگ (ترکستان شرقی) همواره بخشی از چین بوده است را بررسی کنید. شواهدی که نشان دهنده دیدگاه اویغورها درباره این منطقه به عنوان وطن ملت اویغور است را مشاهده کنید. سپس حکمرانی چین بر شین جیانگ را از دوره دودمان چینگ تا سیاست های فعلی چین در این منطقه بررسی کرده و نگاهی به سیاست های همگراکننده فرهنگی چین در منطقه، که بیش از یک میلیون اویغور را در اردوگاه های آموزش اجباری نگه می دارد، بیندازید.

استقلال و آسیای مرکزی مدرن

در پایان، به وضعیت آسیای مرکزی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پرداخته و شاهد سختی ها و ناآرامی های سیاسی خواهید بود که آسیای مرکزی را درگیر کرده است، در حالی که پنج جمهوری تلاش می کنند خود را از دایره شوروی جدا کنند و مسیر جدیدی پیش گیرند. همچنین، شاهد رونق فزاینده قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان، و چالش های پیش روی تاجیکستان و قرقیزستان خواهید بود.